Skip Navigation Links
  ۱۳۹۱ چهارشنبه ۲۵ مرداد - تهران ۰۹:۵۶ ق.ظ به روز شده:

ارسال این خبر برای دوستان       چاپ خبر
  
  راهکارهای توسعه صنعت پتروشیمی ایران و عربستان


در حدود 50 سال پيش صنعت پتروشيمي ايران با احداث كارخانه كود شيميايي مرودشت فارس به منظور تأمين نيازهاي بخش كشاورزي در ايران پايه‌گذاري شد و طي اين سال‌ها فراز و فرودهاي بسياري را پشت سر گذاشته است. با توجه به اين كه در شرايط كنوني صنعت پتروشيمي به عنوان يكي از صنايع كليدي در برنامه‌هاي توسعه اقتصادي كشور مبدل شده است. مطالب ذیل مقايسه‌اي گذرا بين ايران و عربستان كه در حال حاضر دو قطب صنعت پتروشيمي منطقه محسوب مي‌شوند، دارد.
1-1) پتروشيمي در ایران
در سال‌هاي اخير با پيشرفت فناوري، توليد مواد پتروشيمي روز به روز ارتقا مي‌يابد، تا آن‌جا كه محصولات توليدي اين صنعت در كشور امروزه به 5 گروه: مواد آروماتيكي، مواد شيميايي، مواد پليمري، كود و سموم، سوخت و مايعات گازي رسيده است. گفتني است كه در سال 1389 کل محصولات توليدي به حدود 2/40 ميليون تن و در ده ماهه اول سال 1390 به 2/35 میلیون تن در كشور رسيد. شركت ملي صنايع پتروشيمي در راستاي رشد و توسعه بيشتر صنعت پتروشيمي اقدام به پیگیری راهبرد رشد و توسعه پتروشيمي كرده است كه محورهاي كلان اين راهبرد  به صورت زیر است.

1.ايجاد واحد هاي بزرگ توليد كننده مواد پتروشيمي درسواحل جنوبي براي دسترسي بهتر به بازارهاي بين المللي
2.حداكثر استفاده از منابع گازي به جاي فرآورده هاي نفتي به عنوان خوراك واحدهاي پتروشيمي
3.افزايش سهم سرمايه گذاري غير دولتي در بخش صنايع پتروشيمي
4.افزايش سهم صادرات محصولات پتروشيمي در صادرات غير نفتي كشور
5.توسعه و گسترش واحد هاي تحقيق و پژوهش در بخش پتروشيمي
6.مشاركت با شركتهاي خارجي ذيصلا ح در زمينه هاي توليدي و خدماتي
7.ايجاد كارخانجات جديد پتروشيمي كه از متان و اتان بعنوان خوراك استفاده مي كنند  در مناطق  نزديك پارس جنوبي  بمنظور  كاهش هزينه حمل و نقل خوراك و محصول
8.استفاده حداكثر از گاز اتان همراه با گاز طبيعي در توسعه صنايع پتروشيمي
9.انتقال خوراك اتيلن از محل منابع توليدي عمده ( عسلويه و بندر امام ) به نقاط غربي كشور
10.بهبود و توسعه منابع انساني بخش پتروشيمي
مطابق راهبرد ياد شده شركت ملي صنايع پتروشيمي ايران برنامه رسيدن به ميزان توليد 90 ميليون تن در سال 2015 را مدنظر دارد. اين ميزان در مقايسه با 7/15 ميليون تن توليد در سال 2005، 406% رشد را نشان مي‌دهد.

1-2) پتروشيمي در عربستان
فعاليت‌صنعت پتروشيمي در عربستان را مي‌توان به 3 مرحله تقسيم كرد. اولين مرحله با ايجاد صنايع پتروشيمي در عربستان به آغاز دهه 70 باز مي‌گردد و تا سال 1983 ادامه پيدا مي‌كند. طي اين دوران عربستان با حمايت سرمايه‌گذاران خارجي كه بيشتر آن‌ها شركت‌هاي آمريكايي بودند بيش از 34 ميليارد دلار در بخش‌هاي زيربنايي صنايع پتروشيمي سرمايه‌‌گذاري كرد. ايجاد 2 شهر صنعتي جبيل  و ينبوع  با سرمايه‌اي بالغ بر 22 ميليارد دلار، توسعه سيستم‌هاي توليد، فرآورش، توزيع و ذخيره‌سازي گاز طبيعي با سرمايه‌اي بالغ بر 12 ميليارد دلار در اين دوران انجام شد.

هم‌چنين تأسيس شركت سابيك به منظور توليد مواد پتروشيميايي پايه و مياني كودها، فلزات و تشويق بخش خصوصي براي سرمايه‌گذاري در صنعت پتروشيمي در همين دوره زماني انجام گرفته است. دومين مرحله فعاليت صنعت پتروشيمي عربستان در دوران توسعه اين صنعت طي سال‌هاي 1984 تا 1999 اتفاق افتاد. راه‌اندازي اولين واحد توليد متانول توسط شركت الرازي و بهره‌برداري از اولين واحد كراكر توسط شركت پتروكيميا از دستاوردهاي عربستان در اين دوران است. سرعت گرفتن فرآيند خصوصي‌سازي صنعت پتروشيمي عربستان نيز در همين دوران اتفاق افتاد. طي اين سال‌ها، مجتمع‌هاي جديد پتروشيميایي- پالايشگاهي با سرمايه‌گذاري مشترك شركت‌هاي آرامكوي سعودي و سوميتومو در شهر ربيق  احداث شدند.

از تفاوت‌هاي اصلي اهداف راهبردي صنعت پتروشيمي در عربستان با ايران مي‌توان به حجم بالاي سرمايه‌گذاري در عربستان و محدوديت منابع مالي ايران اشاره كرد و از طرفی پي‌گيري برنامه‌هاي خصوصي‌سازي توسط دولت عربستان از بدو تولد اين صنعت در عربستان آغاز شده ، در صورتي كه اين سياست با فاصله زماني حدود 30 سال در ايران و از ابتداي برنامه سوم توسعه مورد توجه قرار گرفت. صنعت پتروشيمي در عربستان به دليل فراواني گاز همراه نفت ايجاد شده است. تا قبل از ايجاد صنعت پتروشيمي در عربستان، گاز همراه سرشار از اتان، سوزانده يا دوباره به ميادين نفتي تزريق مي‌شد كه هر دو عمل ارزش اقتصادي آن را كاهش مي‌داد. برنامه‌ريزان براي جلوگيري از هدر رفت سرمايه و در راستاي توسعه اقتصادي، اقدام به بكارگيري اتان در زنجيره‌هاي توليدي محصولات پتروشيمي كرده‌اند. محصولات توليدي كشور عربستان در حال حاضر در 3 گروه زير ارايه مي‌شوند:
1.    مواد اساسي پتروشيمي
2.    مواد شيميايي و مياني
3.    پليمرها
در سال 2004 کل محصولات توليدي اين صنعت در عربستان به 27 ميليون تن رسيد كه 9/7 برابر توليد ايران در همان سال بود و در حال حاضر (در سال 2011) کل ظرفیت تولید آن به حدود 80 میلیون تن در سال بالغ گردیده است که حدود 5/1 برابر ایران    می باشد. كشور عربستان براي رشد صنعت پتروشيمي خود و دستيابي به جايگاهي ويژه در جهان، راهبرد رشد خود را بر محورهاي زير تعريف كرده است:
1.    ايجاد تنوع در محصولات
2.    انجام سرمايه‌گذاري‌هاي مشترك با شركت‌هاي بزرگ جهان
3.    توجه ويژه به تحقيق و توسعه
4.    حمايت از بخش خصوصي
5.    گسترش صنايع پايين‌دستي
مطابق راهبرد ياد شده، كشور عربستان رسيدن به 100 ميليون تن را در سال 2016 در برنامه دارد كه رشد 250 درصدي نسبت به سال 2006 را نشان مي‌دهد. اين كشور دومين توليدكننده اتيلن‌گليكول- متانول و MTBE، سومين توليدكننده پلي‌اتيلن، ششمين توليدكننده پلي‌پروپيلن و چهارمین توليدكننده منومر استايرن جهان است.

1-3) مقایسه وضعیت صنعت پتروشیمی ایران و عربستان
1-3-1) ايجاد تنوع در محصولات
1-3-1-1) عربستان

در گذشته بخش اعظم سرمايه‌گذاري‌هاي انجام گرفته در صنايع پتروشيمي عربستان به دليل دسترسي به خوراك ارزان‌قيمت متان و اتان در توليد زنجيره مشتقات اتيلن و متانول متمركزبود. امروزه در اين كشور به رغم افزايش تقاضاي متانول، اتيلن، پلي‌اتيلن و اتيلن‌گليكول فشار فزاينده‌اي بر توليدكنندگان در زمينه توليد محصولات جديدتر ( 120 محصول پایین دست جدید) وجود دارد. پیش از سال 1994، تمام واحدهای کراکر بخار عربستان از خوراک اتان استفاده میکردند. اما به دلیل محدودیت دسترسی به خوراک اتان از سال 1994، اغلب واحدهای کراکر از مخلوط اتان – پروپان، اتان – بوتان و اتان – میعانات سبک گازی به عنوان خوراک استفاده ميکنند. استفاده از خوراک سنگینتر موجب افزایش تولید پروپیلن و بنزین پیرولیز میگردد.
1-3-1-2) ایران
در برنامه پنجم توسعه(1389-1393) ، تعداد طرحهاي اولويت دار پتروشيمي 69 طرح در نظر گرفته شده است که ميزان سرمايه گذاري کل مورد نياز براي اجراي اين طرحها 498 هزار ميليارد ريال برآورد گرديده است. لذا پس از بهره برداري از کليه طرحهاي اولويت دار ظرفيت کل پتروشيمي برابر با 117 ميليون تن و  ميزان توليد واقعي90 ميليون تن برآورد مي گردد که ارزش توليدات قابل فروش 44 ميليارد دلار خواهد بود.

1-3-2) توسعه صنایع پایین دستی
1-3-2-1) عربستان

امروزه سرمایه گذاری در صنایع پتروشیمی عربستان به دلیل بهره مندی تولیدکنندگان از خوراک ارزان قیمت به صورت قابل توجهی به سمت تولید محصولات بالادستی معطوف شده که مزیت هزینه تولید پایینتر را برای مشتقات سطح اول و دوم فراهم می آورد. این مزیت اقتصادی شامل صنایع پایین دستی نمیشود، زیرا قیمت پلیمرها در عربستان مطابق با قیمت جهانی آن است. از سوی دیگر صنایع تبدیلی پلاستیکها در عربستان طی سه دهه گذشته از رشد ثابتی برخوردار بوده که ناشی از عدم نیاز به صادرات و تامین نیاز داخلی است. دولت این کشور در راستای رقابت با دیگر مناطق جهان، سعی در ترغیب و تشویق سرمایه گذاری در این بخش را دارد. امروزه عربستان با تولید و صدور مقادیر زیاد پلی اتیلن به چین و استفاده از نیروی کار ارزان، آن را به صورت فیلم و کیسه های پلاستیکی در آورده و به بازارهای آمریکا و اتحادیه اروپا صادر می نماید. در سال 2016 ، ظرفیت پلی اتیلن عربستان به 86/8 میلیون تن ، ظرفیت پلی پروپیلن 6/5 میلیون تن و ظرفیت پلی استایرن به 375 هزار تن خواهد رسید. همچنین ظرفیت P.V.C در عربستان با 885 هزار تن در سال ثابت خواهد ماند.

1-3-2-2) ایران
توسعه قابل ملاحظه صنایع پتروشیمی در سالهای اخیر و رشد فزاینده تری که به واسطه راه اندازی پروژه های در دست احداث به لحاظ حجم و تنوع محصولات حاصل خواهد شد، بستر مناسبی را برای توسعه صنایع پایین دستی به وجود خواهد آورد. براین اساس برنامه ریزی برای توسعه صنایع پایین دستی که به طور عمده در حوزه فعالیت بخش خصوصی قرار دارد، اهمیت بیشتری پیدا کرده است. شرکت ملی صنایع پتروشیمی در راستای توسعه صنایع پایین دستی اقدام به ایجاد بخشهای زیر کرده است:
1.    راه اندازی شرکت گسترش صنایع پایین دستی پتروشیمی با مشارکت 50-50 با سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران
2.    ایجاد دفتر توسعه صنایع پایین دستی پتروشیمی
3.    راه اندازی شرکت توسعه صنایع پایین دستی پتروشیمی با مشارکت واحدهای تولیدی
این شرکت همچنین به منظور حمایت و پشتیبانی از توسعه صنایع پایین دستی اهداف زیر را تعیین نموده است:
1.    کمک به افزایش ارزش صنعت پتروشیمی و ارتقای سهم پتروشیمی در تولید ناخالص ملی
2.    ارتقای سهم صادرات صنایع پایین دستی پتروشیمی در صادرات غیرنفتی کشور
3.    کمک به ایجاد تعادلهای منطقه ای در استانهای مختلف
4.    توسعه و تعمیق پژوهش در صنایع پایین دستی پتروشیمی با حمایت از ایجاد واحدهای تحقیق و توسعه در کارخانه های مرتبط

1-3-3) تحقیق و توسعه
1-3-3-1) عربستان

تحقیق و توسعه عامل اصلی رقابت پذیری است و نقش کلیدی در رشد صنایع پتروشیمی در آینده ایفا میکند. سابیک در سال 1991
پیشرفته ترین مرکز تحقیق و توسعه (R&D) را در ریاض راه اندازی کرده و به تازگی نیز چهار مرکز تحقیق و توسعه را در شهرهای جبیل، هوستون و دو کشور هند و هلند به منظور تکمیل فعالیتهای تحقیقاتی واحد ریاض افتتاح کرده است. حاصل فعالیتهای تحقیقاتی این مراکز به شرح زیر است:
1.    فناوری تولید بوتن که حاصل مشارکت شرکت IFP فرانسه و سابیک بوده و در 11 کشور جهان به کار گرفته شده است.
2.    فناوری تولید اسید استیک از اکسیداسیون مستقیم اتان که در سال 2005 توسط شرکت ابن رشید (از زیر مجموعه های سابیک) تولید تجاری رسید.
3.    فناوری تولید آلفا اولفین خطی که حاصل مشارکت شرکتهای لینده و سابیک بوده و یک واحد تولیدی با این فناوری توسط شرکت United Petrochemical Al-Jubail در حال تولید است.

1-3-3-2) ایران
پژوهش و فناوری در ایران نیز موجب رشد خلاقیت و نوآوری در صنایع پتروشیمی برای شناخت و بهینه سازی فرایندهای موجود، شناخت و انتخاب فرایندهای جدید و دستیابی به دانش فنی فرایندها ، طراحی و تدوین فرایندهای نو و داخلی کردن تامین   نیازمندی های شیمیایی و ملزومات مورد نیاز صنعت پتروشیمی شده است.
در سال 1390 شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی، موفق به کسب دانش فنی10 فرآیند تولید محصول و 11 کاتالیست مورد نیاز صنعت و 10مورد ثبت اختراع شده است. این دانش‌ها مربوط به پروژه‌های تبدیل متانول به پروپیلن (DME)، تولید آب اکسیژنه، وینیل استات منومر، پلی‌اتیلن سنگین و پلی تترا متیلن اتر گلایکول (PTMEG)‌است.

1-3-4) حمایت از بخش خصوصی
1-3-4-1) عربستان

در گذشته به دلیل کمبود تخصص و تجربه در توسعه طرحهای بزرگ پتروشیمی، سرمایه گذاریهای بخش خصوصی بطور عمده در طرحهای پایین دستی واحدهای کراکر بخار متمرکز بوده است. تا سال 1995 سابیک تنها شرکت پتروشیمی عربستان محسوب می شد. در این سال دولت عربستان با آزادسازی این صنایع، از سرمایه گذاران بخش خصوصی داخلی و خارجی دعوت به همکاری به عمل آورده و در نتیجه نخستین مجتمع پتروشیمی خصوصی این کشور در سال 1999 با مشارکت شرکت شورون فیلیپس افتتاح شد.
در حال حاضر سرمایه گذاران بخش خصوصی در صنایع پتروشیمی عربستان سعودی 8 شرکت عمده را شامل میشوند. 53% از افزایش ظرفیت صنایع پتروشیمی عربستان سعودی طی سالهای 2009 – 2004 به بخش خصوصی تعلق دارد که 51% از کل سرمایه گذاریها را شامل می شود.

1-3-4-2) ایران
اگر بتوان گستره خصوصی سازی را وسیع تصور کرد، به یقین واگذاری سهام به عموم تنها بخشی از این تنوع وسیع را می پوشاند. نهادهای خصوصی و تعاونی در کشور به دلایل تاریخی ضعیف بوده و بسترسازی آنها انجام نشده است. از اینرو توفیق در امر خصوصی سازی کشور، به تمهیدات تقویت زیمنه نهاد بخش خصوصی در کشور، بستگی مستقیم دارد. چنین تمهیداتی شامل شفاف سازی مباحث مربوط به حقوق مالکیت مشروع، اعتماد به توانمندی بخش خصوصی و آزادسازی فعالیتهای اقتصادی تصدی گرایانه است. به نظر میرسد تنوع بخشیدن در عرصه حضور نهاد بخش خصوصی در زمینه فعالیتهای اقتصادی توسط شرکتهای مادر تخصصی از شیوه های مهم جلب و جذب بخش خصوصی داخلی و خارجی است و موجب تقویت چرخه بخش خصوصی می شود.
خط مشی ها و سیاستهای خصوصی سازی و مشارکت تعیین شده در برنامه های توسعه به شرح زیر است:
1.    واگذاری شرکتها با استفاده از الگوی هلدینگ (مانند هلدینگ خلیج فارس)
2.    گسترش سرمایه گذاریهای داخلی (خارجی ذیصلاح)
3.    عرضه سهام با ساختار پیشنهادی ردیف یک یا وضعیت موجود در بورس داخلی یا خارجی
4.    حمایت از سرمایه گذاریهای مستقل در صنعت پتروشیمی داخل کشور
5.    واگذاری به روشهای دیگر خصصوی سازی
6.    مشارکت از طریق سرمایه، مدیریت، فناوری و تجارت
7.    تایید همکاری پتروشیمی در بخش سرمایه گذاری غیردولتی در امر زیست محیطی، پژوهش و فناوری و ارتقای آموزش نیروی انسانی

1-4) جمع بندی و نتیجه گیری
اگرچه رشد صنعت پتروشيمي ايران نسبت به رقباي منطقه اي خود يعني قطر و عربستان بسيار ديرتر شکل گرفته، اما توسعه ميدان گازي پارس جنوبي و استفاده از گازهاي ميادين نفتي، موجب افزايش چشمگير مواد خام اوليه مورد نياز اين صنعت در ايران شده است. نکته مهم در اينجا است که پايينتر بودن قيمت محصولات پتروشيمي در ايران نسبت به سطح بين المللي از جمله موانع رشد اين صنعت محسوب ميشود.  پتروشيمي ايران در چهارچوب برنامه هاي خود ميتواند مانند توسعه صنعت پتروشيمي عربستان به جايگاه ويژه اي در توليد پتروشيمي جهان دست يابد که اين امر مرهون موارد زير است:
1- برنامه ريزي طولاني مدت در تربيت نيروي متخصص مورد نياز اعم از سطوح مديريتي، مهندسي و کارگري
2- تقويت صنايع جانبي مرتبط با اجراي طرحها
3- اجراي طرحهاي بالادستي نفت و گاز براي تامين خوراک مورد نياز صنايع پتروشيمي (بويژه تسريع در پروژه هاي پارس جنوبي)
4- تامين منابع ارزي و ريالي مورد نياز
5- بسترسازي براي مشارکت و تقويت بخش خصوصي
با توجه به نکات مطرح شده و آمار موجود در اين گزارش، به منظور توسعه و سرمايه‌گذاري در صنايع پتروشيمي و حضور فعال بخش خصوصي موارد ذيل پيشنهاد مي شود.
1- از بين حدود 115 نوع محصول پتروشيميايي توليدي در صنايع کشور، موادي همچون پروپيلن، بوتادين،، اسيد استيک ، آکريلونيتريل، فنول و وینیل استات منومر تا سال 1395 با کمبود مواجه خواهند شد و حتي امکان تامين برخي واحدهاي پايين دستي اين مواد نيز فراهم نخواهد بود.
2- مواد واسطه‌اي همچون متانول، آمونياک، بوتان، پروپان، پارازايلن، بنزن و اتيلن گليکول به اندازه کافي تا سال 1392  در کشور توليد و زمينه سرمايه‌گذاري صنايع پايين دستي اين مواد به راحتي مهيا خواهد شد.
3- در حدود 35% وزني کل محصولات نهايي توليدي صنايع پتروشيمي کشور، داراي ارزش متوسطي کمتر از 250 دلار در هر تن محصول، 15% ارزش ميانگيني در حدود 500 دلار، 25% ارزش ميانگيني در حدود 900 دلار در هرتن را دارا بوده و 25% ديگر نيز از ارزشي معادل 1200 دلار در هر تن برخوردار است.

جدول 1-  ارزش گذاري محصولات پتروشيمي کشور
گروه    ارزش هر تن محصول  درصد وزني از کل توليدات    ارزش ساليانه توليد(میلیون دلار)   ارزش ساليانه توليد(درصد)
1                 250                          35                                    8750                                             7/12
2                 500                          15                                    7500                                             9/10
3                 900                          25                                    22500                                           7/32
4                 1200                        25                                    30000                                           7/43
جمع کل                                       100                                  68750                                         100


با توجه به جدول (1)، محصولات واسطه‌اي که عمدتاً در گروه (3) ارزش گذاري قرار دارند، با سهم وزني 25% از کل توليدات پتروشيمي کشور، در حدود 33% ارزش محصولات را در بر دارند و اين همان نکته اساسي است که ميبايستي بدان توجه نمود و حال آنکه 35% از محصولات توليدي صنايع پتروشيمي تنها 13% ارزش اين بازار را در اختيار دارند و بايد توجه بيش از پيش به توليدات محصولات واسطه‌اي که داراي ارزش 4 تا 5 برابر ساير محصولات پتروشيميايي را دارا ميباشند، معطوف نمود تا با افزايش درآمدهاي غيرنفتي، سبب توسعه اين بخش از صنعت پتروشيمي کشور بويژه انتقال دانش فني و توسعه صادرات شد.


*دکتر حمیدرضا حقیقت پژوه



منتشر شده در: ۰۳:۰۶ ب.ظ - ۱۳۹۱/۲/۲
آخرین اخبار
پیشخوان



تبلیغات








©2012 EcoPetroNews - Powered By SMASH